Instytucja zachowku to w polskim prawie „bezpiecznik” chroniący najbliższą rodzinę spadkodawcy przed całkowitym pominięciem w testamencie lub wyprowadzeniem majątku poprzez darowizny. Jednak to uprawnienie nie jest bezterminowe. Zgodnie z zasadą pewności obrotu prawnego, roszczenia majątkowe muszą być dochodzone w określonym czasie. W przypadku zachowku, przegapienie terminu o choćby jeden dzień skutkuje skutecznym podniesieniem zarzutu przedawnienia przez drugą stronę i oddaleniem powództwa, nawet jeśli moralnie racja leży po naszej stronie.
W 2025 roku sytuacja uprawnionych do zachowku stała się jeszcze bardziej skomplikowana ze względu na przełomowe orzecznictwo Sądu Najwyższego. Poniżej wyjaśniamy, jak prawidłowo liczyć terminy i jakich błędów unikać w zakresie kwestii zachowek przedawnienie.
Zachowek przedawnienie – dwa różne terminy – Art. 1007 Kodeksu cywilnego
Kluczowym przepisem jest art. 1007 Kodeksu cywilnego, który wprowadza 5-letni termin przedawnienia. Największym problemem praktycznym jest jednak ustalenie momentu, od którego ten licznik zaczyna tykać (a tempore facti). Ustawodawca rozróżnia dwie sytuacje:
- Roszczenie przeciwko spadkobiercy testamentowemu: – jeżeli spadkodawca zostawił testament, termin 5 lat biegnie od chwili ogłoszenia testamentu. Ogłoszenie to czynność urzędowa dokonywana przez sąd lub notariusza. Dla przykładu – ojciec zmarł w 2018 r., ale testament odnaleziono i ogłoszono dopiero w 2022 r. Termin przedawnienia upłynie dopiero w 2027 r., mimo że od śmierci minęło już wiele lat.
- Roszczenie o uzupełnienie zachowku (przeciwko obdarowanemu) – sytuacja jest inna, gdy spadkodawca nie zostawił testamentu (dziedziczenie ustawowe), ale spadek jest „pusty”, bo za życia przepisał majątek np. na jedno z dzieci w drodze darowizny. Wówczas roszczenie kierujemy przeciwko obdarowanemu. W tym przypadku termin 5 lat biegnie od otwarcia spadku, czyli od chwili śmierci spadkodawcy. Wielu klientów czeka na zakończenie sprawy o stwierdzenie nabycia spadku. To błąd! W przypadku roszczeń od darowizn, licznik bije od dnia zgonu.
Zmiany w 2025 r. – koniec z „fikcyjnymi” próbami ugodowymi
Przez lata wiele osób stosowało trik polegający na składaniu wniosku o zawezwanie do próby ugodowe tylko po to, by przerwać bieg przedawnienia i zyskać kolejne 5 lat, często nie mając rzeczywistej woli zawarcia ugody.
W przełomowej uchwale składu 7 sędziów z dnia 15 maja 2025 r. (sygn. akt III CZP 22/24), Sąd Najwyższy rozstrzygnął, że zawezwanie do próby ugodowej nie przerywa biegu przedawnienia automatycznie. Jeśli z okoliczności wynika, że czynność ta była pozorna i nie zmierzała faktycznie do zawarcia ugody, a jedynie do wydłużenia terminu, sąd może uznać, że do przerwania biegu nie doszło.
Co to oznacza dla Ciebie? Jeśli zbliża się koniec terminu przedawnienia, składanie taniego wniosku o zawezwanie do próby ugodowej jest teraz ryzykowne. Bezpieczniejszym rozwiązaniem jest złożenie pozwu o zapłatę, nawet jeśli miałby to być pozew o część roszczenia, aby przerwać bieg terminu w sposób niewątpliwy.
Darowizny a przedawnienie – czy 10 lat to granica?
Często mylonym pojęciem jest termin 10-letni przy doliczaniu darowizn. Należy wyraźnie rozróżnić:
- Przedawnienie roszczenia: To zawsze 5 lat (od otwarcia spadku lub ogłoszenia testamentu).
- Doliczanie darowizn do spadku:
- Darowizny na rzecz osób obcych (niebędących spadkobiercami) nie są doliczane po 10 latach.
- Darowizny na rzecz spadkobierców i uprawnionych do zachowku są doliczane bez ograniczeń czasowych. Dla przykładu jeśli matka darowała córce mieszkanie 20 lat temu, a syna pominęła, syn nadal może żądać zachowku od wartości tego mieszkania (przyjmując jego obecną cenę rynkową).
Nadużycie prawa (Art. 5 Kodeksu cywilnego) – ostatnia deska ratunku
Co jeśli termin minął? W wyjątkowych sytuacjach sądy mogą nie uwzględnić zarzutu przedawnienia, powołując się na zasady współżycia społecznego (art. 5 KC). Dzieje się tak np., gdy zobowiązany do zachowku celowo wprowadzał uprawnionego w błąd, obiecywał dobrowolną spłatę, by uśpić jego czujność, lub gdy uprawniony nie mógł wnieść pozwu z powodu ciężkiej choroby. Orzecznictwo wskazuje jednak, że opóźnienie nie może być nadmierne.
Jeżeli potrzebujesz pomocy w sprawie zachowku, zapraszamy do zapoznania się z ofertą kancelarii.
FAQ – Najczęściej zadawane pytania
Czy jeśli byłem małoletni w chwili śmierci rodzica, przedawnienie biegnie wolniej?
Co do zasady nie. Bieg terminu jest taki sam. Jednakże, fakt bycia małoletnim może być argumentem do zastosowania art. 5 KC (nadużycie prawa) w przyszłości, jeśli opiekunowie prawni zaniedbali dochodzenie roszczeń.
Czy mediacje przerywają bieg przedawnienia?
Tak, wszczęcie mediacji przerywa bieg przedawnienia (art. 123 § 1 pkt 3 KC), ale tylko mediacji „prawdziwej”, prowadzonej np. przez ośrodek mediacyjny, a nie tylko prywatnych negocjacji.
Czy wniesienie sprawy o stwierdzenie nabycia spadku przerywa bieg przedawnienia zachowku?
To zależy. Samo stwierdzenie nabycia spadku – nie zawsze. Natomiast wniosek, w którym podważamy testament (np. zarzucając jego nieważność), przerywa bieg przedawnienia, ponieważ roszczenie o zachowek jest „słabsze” niż roszczenie o cały spadek.