Odrzucenie spadku po terminie w przypadku ustalenia długów spadkodawcy? Uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku

Pułapka 6 miesięcy i „milczące” przyjęcie spadku z długami – czy możliwe jest odrzucenie spadku po terminie?

Zgodnie z art. 1015 Kodeksu cywilnego, spadkobierca ma 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania (zazwyczaj od dnia śmierci spadkodawcy), na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Brak reakcji w tym terminie oznacza przyjęcie spadku (obecnie z dobrodziejstwem inwentarza, dawniej wprost).

Co jednak w sytuacji, gdy spadkobierca nie złożył oświadczenia, bo był przekonany, że zmarły nie miał długów, a po roku puka do niego komornik lub firma windykacyjna? W potocznym języku klienci pytają o możliwość „odrzucenia spadku po terminie”. Prawnie taka instytucja nie istnieje. Istnieje natomiast procedura uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu pod wpływem błędu, uregulowana w art. 1019 § 2 k.c.

Błąd co do stanu spadku – czym jest w świetle orzecznictwa?

Aby sąd zatwierdził uchylenie się od skutków „milczenia”, spadkobierca musi wykazać, że jego bierność wynikała z błędu. Błędem tym jest zazwyczaj mylne wyobrażenie o stanie majątku spadkowego (np. przekonanie, że spadkodawca nie miał długów, podczas gdy rzeczywistość była inna).

Jednak samo „nie wiedziałem” to za mało. Kluczem do sukcesu w sądzie jest wykazanie, że błąd był usprawiedliwiony okolicznościami. Tutaj wkracza bogate i rygorystyczne orzecznictwo Sądu Najwyższego, na które powołujemy się w pismach procesowych.

Kryterium „Należytej Staranności” – analiza orzeczeń Sądu Najwyższego

W sprawach o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych kluczowe jest pojęcie należytej staranności. Sądy badają, czy spadkobierca zrobił cokolwiek, by dowiedzieć się o długach, czy też pozostał bierny.

1. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2005 r. (sygn. akt IV CK 799/04): To fundamentalne orzeczenie, w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że błędem istotnym nie jest nieznajomość przedmiotu spadku (długów), która pozostaje w związku przyczynowym z niedołożeniem przez spadkobiercę należytej staranności w ustalaniu rzeczywistego stanu majątku. Wniosek – jeśli nie pytałeś rodziny, nie szukałeś dokumentów w domu zmarłego, nie sprawdzałeś ksiąg wieczystych – sąd może uznać, że Twój błąd wynika z Twojego zaniedbania i oddali wniosek.
2. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2012 r. (sygn. akt II CSK 172/12): Sąd Najwyższy doprecyzował, że „poprzestanie na pozbawionym podstaw przypuszczeniu” co do stanu majątku jest wyrazem braku staranności. Oznacza to, że nie można się bronić twierdzeniem „myślałem, że ojciec nie miał kredytów, bo nigdy o nich nie mówił”. Spadkobierca musi podjąć aktywne działania zmierzające do ustalenia stanu faktycznego.
3. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2011 r. (sygn. akt I CSK 85/11): W tym orzeczeniu sąd wskazał, że ocena należytej staranności zależy od konkretnych okoliczności. Inaczej ocenia się spadkobiercę, który mieszkał ze zmarłym i miał dostęp do jego dokumentów, a inaczej osobę, która od lat nie utrzymywała kontaktów z krewnym i nie miała fizycznej możliwości sprawdzenia jego sytuacji finansowej.

Procedura sądowa odrzucenia spadku po terminie krok po kroku

Proces „odrzucenia spadku po terminie” odbywa się przed sądem spadku (sądem rejonowym właściwym dla ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego). Koniecznym jest:

1. Złożenie wniosku – należy złożyć wniosek o „zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku”.
2. Jednoczesne oświadczenie – zgodnie z art. 1019 § 2 k.c., spadkobierca musi jednocześnie oświadczyć, że spadek odrzuca. W praktyce oświadczenie to składa się ustnie do protokołu na rozprawie sądowej.
3. Zachowanie terminu zawitego – uprawnienie do uchylenia się od skutków błędu wygasa z upływem roku od momentu wykrycia błędu (czyli od dnia, w którym dowiedziałeś się o długach – np. odebrałeś wezwanie do zapłaty).

Kiedy sąd uwzględni wniosek? Argumentacja

Aby wygrać sprawę, w piśmie procesowym i podczas przesłuchania musimy wykazać, że:

1. Podejmowaliśmy próby ustalenia majątku (np. pytaliśmy innych członków rodziny).
2. Zapewniano nas, że długów nie ma.
3. Spadkodawca ukrywał swoje zadłużenie (np. brał chwilówki online, o których nikt nie wiedział, nie przychodziły listy polecone do domu).
4. Brak wiedzy nie wynikał z naszej lekkomyślności, ale z obiektywnych przeszkód (np. zamieszkiwanie za granicą, konflikt rodzinny).

Skutki prawne zatwierdzenia uchylenia

Prawomocne postanowienie sądu zatwierdzające uchylenie się od skutków prawnych sprawia, że złożone na rozprawie oświadczenie o odrzuceniu spadku staje się skuteczne. Spadkobierca jest traktowany tak, jakby odrzucił spadek w terminie 6 miesięcy – czyli jakby nie dożył otwarcia spadku.

Uwaga: Odrzucenie spadku powoduje, że udział spadkowy przechodzi na zstępnych (dzieci) tego spadkobiercy. Wówczas to w ich imieniu należy odrzucić spadek (termin 6 miesięcy dla dzieci biegnie od momentu odrzucenia spadku przez rodzica).

Odkryłeś, że w spadku są długi, jednak nie odrzuciłeś spadku w terminie? Zapraszam do zapoznania się z ofertą kancelarii oraz do kontaktu.